Ћирилица     English   
BAZA NEPOKRETNIH KULTURNIH DOBARA
Naziv: Mramorje
Opština: Bajina Bašta
Mesto: Rastište
Nadležnost: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture – Beograd
Teritorijalno nadležni zavod: Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo
Godina upisa na UNESCO-vu listu svetske baštine: 2016
Broj u centralnom registru: AN 168
Datum upisa u centralni registar: 25.01.2013
Rešenje/Odluka o proglašenju za NKD: Odluka Vlade Republike Srbije 05 broj 633-2770/2012 u „Službenom glasniku Republike Srbije“ br. 50 od 18. maja 2012.
Kategorija: Nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja
Vrsta: Arheološko nalazište
Period izgradnje: XIV–XV vek

Do sela Rastište i arheološkog nalazišta Mramorje dolazi se kanjonom reke Dervente koja se uliva u Perućačko jezero na Drini. Dva groblja sa nadgrobnim obeležjima – stećcima, međusobno udaljena 500 m u vazdušnoj liniji, nalaze se severno od seoske crkve.
Ova dva groblja, iako na maloj udaljenosti, razlikuju se po oblicima, obradi površine kamena i po ukrasnim motivima. U njihovoj blizini je lokalni majdan Vagan gde su u srednjem veku klesani nadgrobni spomenici. Autentična vrednost srednjovekovnog groblja povezana je sa ambijentom izvanredno očuvane prirode planine Tare i s malim seoskim naseljem.
Stećak je spomenik koji je u periodu od druge polovine 12. a najintenzivnije tokom 14. i 15. veka, postavljan kao obeležje grobnog mesta na gotovo celom području Bosne i Hercegovine, u zapadnim delovima Srbije i Crne Gore kao i u središnjim odnosno južnim delovima Hrvatske. Zona rasprostiranja stećaka ograničena je na severu rekom Savom, na jugu jadranskom obalom, na zapadu Likom u Hrvatskoj, dok istočna granica njihovog rasprostiranja seže duboko u zapadnu Srbiju. Sistematskim prebrojavanjem ovih spomenika, u drugoj polovini 20. veka, došlo se do brojke od oko 70.000 evidentiranih stećaka na oko 3.300 lokaliteta na teritoriji pomenutih država.
Na srednjovekovnom groblju Mramorje u Rastištu na potesu Gajevi nalazi se 35 nadgrobnih spomenika od kojih su najbrojniji u obliku niskog sanduka a prisutne su i ploče. Spomenici su postavljeni u redove u smeru zapad-istok. Površina spomenika je pažljivo klesana i dobro uglačana i obrađena. Reljefni motivi su polumeseci (na tri spomenika) i krst s tri kraka koji se kružno završavaju. Na potesu Uroševine sačuvana su 33 nadgrobna spomenika od kojih je većina u obliku slemenjaka i sanduka na postolju, karakterističan je slemenjak sa udvojenim krovom. Spomenici su postavljeni u smeru zapad-istok. Promenu u istorijskim i društvenim okolnostima dokazuje orijentacija jednog broja spomenika približno u pravcu sever-jug, koji zauzimaju krajnji zapadni prostor. Površina spomenika je obrađena krupnozrnim čekićem tako da je postignuta specifična tekstura. Četiri slemenjaka su ukrašena motivima strele i luka, mačevima i solarnim krugom.
Teritorija srednjeg Podrinja i Bajine Bašte, kojoj pripada današnje Rastište, u periodu od 13. do 16. veka nalazi se na periferiji srpske srednjovekovne Raške države na samoj granici s Bosnom. U 14. veku ovim krajevima vladao je Nikola Altomanović, a ubrzo teritoriju zauzima knez Lazar Hrebeljanović. Stanovništvo živi u manjim naseljima, a komunikacija među njima kontrolisana je iz utvrđenih gradova, danas lokaliteti Solotnik, Đurići i Rogačički vis. Duhovni i religijski uticaj na ovoj teritoriji širilo je monaštvo iz manastira Rača koji je podignut početkom 14. veka.
Stećci – srednjovekovni nadgrobni spomenici upisani su na Listu svetske baštine u 2016. godini. Serijsko kulturno dobro čini 28 lokaliteta, i to dvadeset u Bosni i Hercegovini, dva u Hrvatskoj, i po tri u Crnoj Gori i Srbiji. Stećci su jedinstvena pojava u srednjovekovnoj evropskoj umetničkoj i arheološkoj baštini.
Od vremena od kada se više ne izrađuju pa sve do danas stećci su duboko ukorenjeni u različite običaje i verovanja. Takvi procesi postoje uprkos svojevrsnom prekidu istorijskog pamćenja, što je većinom izazvano migracijama tokom kasnog srednjeg i ranog novog veka. Narodna priča i bajka vekovima crpu motive iz srednjovekovnog viteškog miljea koji se nalazi na površini stećaka pripisujući njihovo klesanje i postavljanje fantastičnim bićima, vilama, divovima i drugim mitskim čuvarima, dovodeći ih u vezu s legendarnim ratovima i sukobima.